Меню KDT
МЕНЮ

Негізгі бет  > Сайыстар  > "Қош келдің, Әз-Наурыз"  > Наурызнама шежіресі

«ҰЛЫСТЫҢ ҰЛЫ КҮНІ — ҰЛЫС КҮН»

                                                                                                                                                                                                        

  Наурыз — өте көнеден келе жатқан мейрам. Күні бүгінге дейін жер шарындағы көптеген халықтардың дәстүрлі мейрамына айналып отырған бұл мерекенің қашаннан бері тойланып келе жатқанын дөп басып айту қиын. Көшпелілердің байырғы астрономиялық түсінігі бойынша, әрбір жыл алты ай жаз («йас») бен алты ай қысқа («қыш») бөлінген. Тіліміздегі «алты ай жаз бойы», «ала жаздай», «алты ай қыс бойы», «ала қыстай» секілді сөз оралымдарын осы бір түсініктің жаңғырығы десек болады. Жаз айларында дүние кеңіп, шаруадан мойын босап, жер бетін қуаныш, шаттық жайлайтындықтан -«жағымды», ал қыс айларында суық, аштық, жұт болатындықтан —«жағымсыз» саналған. Әуелгі адамдардың жақсылық пен жамандыққа жан бітіріп, оларды адам бейнесінде айтыстырып, күрестіргені туралы қызықты мәліметтер көне жазбаларда көптеп сақталған. Мәселен, біздің жыл санауымыздан бұрын дүниеге келген қасиетті «Авеста» кітабында, XI ғасырдағы түркі тілдерінің энциклопедиясы —«Диван лұғат-ат-түрк» сөздігінде, сондай-ақ қазақ халқының қиял-ғажайып ертегілерінде осындай ұқсас сюжеттер қайталанып отырады. Соғдалықтар жақсылыққа «Ахуромазда», жамандыққа «Ахирман» деп ат қойса, бұрынғы қазақтар жақсылықты «Кие», жамандықты «Кесір», қысты «Зымыстан», жазды «Табысқан» деп атаған.

                             

«Атасы мен анасы,
Үш жүз алпыс бес баласы,
Он екі ауыл шамасы,
Отыз ор дуадақ,
Бес балақ сан,
Елу екі қарақшы»,—  деп халық жұмбағында айтылғандай, қазақтар бір жылды әрқайсысы отыз күннен тұратын он екі айға бөлген. Жыл соңындағы санатқа кірмей қалған  күн — «бес қонақ» деп аталады. Бұны фарсылар «фэнджи», сотистік календарда «эпагоменай» (шолақ ай) дейді. Ежелгі сенім бойынша жақсылық пен жамандықтың жан алып, жан берісіп өмір үшін күресуі санатқа кірмей қалған осы уақыт аралығына сәйкес келеді. Осы бір «жуанның жіңішкеріп, жіңішкенің үзілер, өлінің әрі тартар, тірінің бері тартар» қиын, қысталаң күндері халық тілінде «өліара» деп аталады. Қазақтар осы  күнді өткізіп жібермей жолаушы шықпайды, қоныс аудармайды, жиын-той жасамайды, мал сойып, қонақ шақырмайды. Ақсақалдар өліарада «апыр-ай, қайтер екен» деп ауыл иттерін де үргізбеген.
 Қыс пен жаздың халық санасындағы осы көрінісі кейбір ғалымдардың Наурыз мейрамының шығу тегін дуалистік теориядан іздеп, жақсылық пен жамандықтың, қыс пен жаздың, суық пен жылының, жайырымдылық пен қатыгездіктің күресінен туған деген ой қорытындылауына себеп болды. Алайда, «Екі жарты — бір бүтін», «бірлік болмай — тірлік болмас», «тіршілік көзі — бірлікте» деген халық даналығына үңілсек, ата-бабаларымыздың жаратылыс жайындағы түсінігі басқаша еқенін көреміз. Бірінсіз бірі болмайтын, үнемі бірін екіншісі алмастырып отыратын тіршіліктің құралым бөлшектерінің үйлесімді бірлігінен бір тұтас жаратылыс, тіршілік туса керек. Мәселен, күн-түн=тәулік, қыс-жаз=жыл; күйеуі-жұбайы= жанұя т. б.
Малдар төлдеп, қой қоздап,
Сүттен булақ ағызған.
Жаңа жылдың сипаты
Молшылыққа аңыз боп,
Басталыпты Наурыздан, — деп халық ақыны С. Оңғарбаев жырламақшы, көшпелілер жыл басын Наурыздан бастайды.Бұл күн — аспан денелері өздерінің ең бастапқы нүктелеріне келіп, күн мен түн теңелетін, жан-жануарлар төлдеп, адамдардың аузы аққа тиетін, жер үстіне шаттық орнаған күн. Қазақ елі осы күнді «Ұлыстың ұлы күні — ұлыс күн» деп атаған. Григориан календары бойынша ескіше 9 наурыз, жаңаша 21-нен 22-не қараған түн осы күнге сәйкес келеді. 
 Наурыз сөзі иран тілінің ноу —«жаңа», руз —«күн» деген сөздерінен қалыптасып, жылдың бірінші күнін білдірген. Ал қазақ тілінде «наурыз» сөзі — біріншіден, жыл басында тойланатын думанды халықтық мейрам, екіншіден, март айы, үшіншіден, ұлыс күні жасалатын көжеге қатысты айтылады.
 Наурыз мерекесін тойлау дәстүрі дүние жүзі халықтарының көпшілігінің тұрмыс-салтында бағзы замандардан бері орын алған. Бұл мейрамды ежелгі гректер «Патрих», бирмалықтар «Су мейрамы», тәжіктер «Гүл гардон», «Бәйшешек», «Гүлнаурыз», хорезмдіктер «Наусарджи», татарлар «Нардуган», буряттар «Сагаан сара», соғдалықтар «Наусарыз» армяндар «Навасарди», чуваштар «Норис ояхе» деп түрліше атаған. Шығыс халықтарының Наурызды қалай тойлайтындығы жайындағы көне деректер бізге Әбу Райхан Бируни, Ибн Балхи, Омар Хайям еңбектері арқылы жетіп отыр. Мәселен, иран тілдес халықтар Нау- рызды бірнеше күн тойлаған. Олар бұл күндері әр жерге үлкен от жағып, отқа май құяды; жаңа өнген жеті дәнге қарап, келешек егін жайлы болжайды; жеті ақ кесемен дәстүрлі ұлттық көже —«сумалак» ұсынады; ағаш соқамен бір борозда жыртады, ат шаптырып, жамбы атысып жарысады; көнетоз киімдерін тастап, үйдегі ескі шыны-аяқты сындырады; бір-біріне гүл ұсынып, үйлерінің қабырғасына дөңгелек ою — «күн символын» салады; үйдің тіреу ағашына гүл іледі.
Наурыз жырында:
Қүл кұтылар кұрықтан
Күн  құтылар сырықтан,— деп жырланғандай, осы күні ертедегі гректердің патшасы да алтын тағынан түсіп, қол астындағы өзіне ұнаған құлына бір күн ел басқартқызған. Наурыз күні ертедегі Иран патшасы қол астындағы адамдардың біріне патша шапанын сыйға тартады екен деген де деректер бар. Тіліміздегі күні бүгінге дейін айтылатын «құлға да бір күн азаттық», «құлдан да бір тілек бар» деген мәтелдер осы бір көне рәсімге қатысты болса керек. 
 Христиан дінін қабылдағанға дейінгі ежелгі Русьте Жаңа жылды 1 март күні қарсы алу дәстүрі болған. Олар мейрам күндері Құт құдайының құрметіне арналған шырақтарды шие ағаштарына ілген. «Түрлі аурулар мен пәле- жаладан сақтайды» деген сенім бойынша дастарқан басына жиналған әрбір шаруаның алдына үш бас сарымсақ, столдың қақ ортасына бетін шөппен жапқан 12 тал пияз қояды екен.
 Ағылшындар XVIII ғасырдың бас кезіне дейін Жаңа жылды 26 мартта тойлап келді.Біздің заманымыздың VII—VIII ғасырларында Иран мемлекетімен, қазіргі Өзбекстан территориясын, Қазақстанның оңтүстік аймағын арабтар жаулап алады да, оларды мұсылман дініне енгізеді. Ата- салт, әдет-ғұрыптан айрылған жұрт езгіге көнгіш, дінге де құлай сенгіш болатынын жақсы ұққан шапқыншылар қол астындағы халықтардың көне салт-дәстүрлерін жоғалтып, жойып жіберуге, жер атаулары мен адам аттарын өзгертуге, мәдени мұраларын талқандауға барынша күш салды. Олар, әсіресе, халықтық мейрам — Наурызды тұншықтыруға көп күш-қайраттарын жұмсады. Мәселен, ұлы Абайдың: «...Ол күнде Наурыз деген бір жазғытұрым мейрам болып, наурыздама қыламыз деп той-тамаша қылады екен. Сол күнін «Ұлыстың ұлы күні» дейді екен. Бұл күнде бұл сөз құрбан айтына айтылады»,— деуінің астарына тереңірек үңілсек, осы бір идеологиялық күрес тартысынан хабардар боламыз. Өйткені, күн календары бойынша қалыптасқан Наурыз мейрамы барлық тұрмыс-тіршілігі ай календарына сай келетін мұсылмандық идеологияға мүлде қайшы келетін еді. 
 Арабтар жаулап алғанға дейін Күнге табынған Иран елдері наурыз күні күн сөзінің бас әрпі —«шин»— мен басталатын 7 затты дастарқанға қоятын: 1. шарап; 2. шир (сүт); 3. шырын (тәттілер); 4. шекер (қант); 5. шербет; 6. шам; 7. шона (тарақ). Ежелгі ирандықтардың түсінігі бойынша шарап — тірілу (возрождение), сүт — пәктік, тәттілер — шаттық, шекер — ризалық, шербет — демалыс пен қоңыржайлық, шам — отқа табыну, тарақ — әйел затының сұлулық символы. Ал араб идеологтары мейрам салтын өзгерту үшін бас әрпі ай сөзінің басқы әрпі — «син»-нен басталатын мүлде бөлек өзге жеті затпен алмастырады: «сир»— сарымсақ, «сабзи»— бидай, «чанчид»— жиде, «себ»— сірке суы, «сипанд»— рут шөбі және «сухон»— егеу. Осылайша араб шапқыншыларының қол астында қалған Орта Азия халықтары Наурыз тойын бір ғасыр шамасында бүкіл халық болып тойлай алмай қалды. Бірақ көне мейрам халықтар жадынан ешқашан шығып та қалмады. Кейде жасырын, кейде ашық бұл мейрамды әркім ошақ басында, өз үйінде тойлай берді. Халықтық мейрамды ел санасынан өшіріп, жойып жібере алмаған отаршылар күрес тәсілін өзгертіп, Наурызды ислам дінінің беделін арттыру үшін пайдалануға тырысты. Сондықтан Наурыз мерекесі халифатты басқарып отырған Әли иманның құрметіне тойланатын той, ал наурыз көже — 22 мартта туған Мұхаммед пайғамбарға бағышталған қасиетті тағам деп жарияланды. Осылайша арабтар наурыз мерекесіне ислам дінінің кейбір элементтерін енгізгенімен, бұл мереке халықтық мейрам болып қала берді.
 Совет өкіметінің алғашқы жылдарында, 1920 жылы жас Кеңес өкіметі Наурызды халыққа қайта тарту етті. Мәселен, 1925 жылы 22 март күні «Еңбекші қазақ» газеті бұқара халықты наурыз мейрамымен құттықтап, өзінің бірінші бетіне ірі әріптермен:
«Қыс өтіп, қар кетіп,
Шырайлы жаз жетіп,
Шаруаның кенелген
Мейрамы ежелден
Құтты болсын, бұл Наурыз!»—деп жазды. Осылайша Қазақстанда тойланып келген Ұлыс күні асыра сілтеушіліктің салдарынан 1926 жылы күрт тоқтатылды. Одан кейінгі жылдарда Наурыз мерекесінің бағы ашылды деп айта қою қиын. Ол бірде «діни мейрам», бірде «ескіліктің сарқыншағы» деген жалған жала-мен қуғынға ұшырады. Халық жадында еміс-еміс, үзік- үзік болып сақталған Наурыз Қазақстанның кейбір өңірлерінде ошақ басында тойланып келсе, кейбір аймақтарында мүлдем ұмытылған. Бір халыққа тиесілі ұлттық мереке ғана емес, жалпы халықтық интернационалдық мейрам — Наурыздың қайта тіріліп, жаңғырып, халқымен қауышуына бүгінгі қайта құру уақыты, демократия мен жариялылық салтанаты ғана мүмкіндік алып берді. Қоғамдық пікірге көңіл қойған үкімет орындарының тікелей басшылығымен 1988 жылғы көктемде Алматы қаласы мен астаналық облыстың кейбір аудандарында 62 жылдан соң тұңғыш рет Наурыз тойы тойланды. Өткен жылдан бастап ежелгі Күн мейрамы — Жыл басы тойын жалпы халық болып қарсы ала бастадық. 
 Қазақтар Ұлыс күнді «жыл басы» санайды. Тілімізде Наурызға қатысты «жер бетіне жақсылық ұялаған күн», «ұлыстың ұлы күні — ұлыс күн», «ұзақ ұшып келген күн», «жыл басы»— жылқышы торғай (нәуірзек) келген күн, «көк құт көзін (өсімдік) ашқан күн», «жылдың жерге түскен күні», «Жер-Ананың тоң кеудесі жібіп, тас емшегі иіген күн», «Самарқанның көк тасы еріген күн» тәрізді бейнелі сөз оралымдары сақталған. Осылардың біріне — «Самарқанның көк тасы еріген күн» дегенге тоқтала кетпесе болмас.
 Халқымыздың мифологиялық түсінігі бойынша 21 март түні даланы Қызыр аралайды екен. Сол себепті осы түн — «Қызыр түні» деп аталады. Қызыр — адамдарға дәулет дарытып, бақ қондыратын, ақсақал кейпінде көзге көрінетін  қиял-ғажайып персонаж. Жақсылықтың жаршысы, жаңа түскен Күн нұрының символы — Қызыр ата даланы кезіп жүріп, назары жерге түссе, оның тоң кеудесін жібітеді, ал тасқа түссе, тасты ерітіп жібереді екен.
 Күн сәулесі жер шарының шығыс бөлігінен таңғы сағат 6-да таң  атқан кезде біздің өңірімізде бұл сәт түнгі сағат 3-ке тұспа-тұс келеді. Сондықтан да қазақ халқы Жаңа жылды 22 март күнгі таңғы сағат 3-те қарсы алады, дәл осы сәтте даланы Қызыр баба аралап, Самарқанның көк тасын ерітсе керек. Сондықтан осы күнді асыға күткен үлкендер:
«Самалык, самалық,
Көк құс көзін ашты ма?
Аяғын жерге басты ма?
Самалық, самалық,
Самарқанның көк тасы,
Жібіді ме, көрдің бе?
Самалық, самалық,
Қап Тауының көк құсы
Жүгірді ме, көрдің бе?—деп қойнында көжегі, қолында нәуірезегі (бәйшешек) бар балаларына сұрау қойған. Қазақ елі Наурызды қалай қарсы алған? Қызыр түні Жаңа жыл табалдырық аттап, үйге енгенде, «жалғыз шала сәуле болмас» деп төрге қос шырақ жағылып қойылады. «Жаңа жыл мұнтаздай таза үйге кірсе, ол үй ауру-сырқаудан, пәле-жаладан аман болады» деген сеніммен Наурызға шейін үй ішіндегі жиһаз-мүліктің шаңы қағылып, жуылып тазартылады. «Береке басынан басталады» демекші «жыл басы жақсы басталса, аяғы да жақсы болады». «Жыл бойы ақ мол, дән тасқын, жауын-шашын көп болсын» деп Қызыр түні ырысқа (бидай, тары, арпа, сұлы, жүгері, т. б.) ыдыс атаулыны аққа (сүт, айран, шұбат, шалап, уыз, т.б.) және кәусар бұлақ суына толтырады. 
 Бұл түні ауыл бойжеткендері өздері ұнатқан жігіттерге арнап соғымның соңғы етін уызға салып пісіріп, «ұйқыашар» аталатын ерекше дәм дайындайды. Ал жігіттер мен бозбалалар болса, қыздардың қолақысының қарымтасына айна, тарақ, иіс судан тұратын «селт еткізер», «дір еткізер» сыйлықтарын ұсынады. Бұл дәстүрлі сыйлықтағы айна — пәктік пен жастықтың, тарақ — әдемілік пен сұлулықтың, иіссу —(бүршігін жаңа жарған жауқазындай) құлпырудың, жайнай түсудің белгісі.Алдымен ауыл жастары бір асау тайыншаға ашамай ерттеп, үстіне жанды қуыршақ мінгізіп, мойнына қоңырау тағып, төбесіне бір шоқ құстың қауырсынын (қарқара) тағып дайындайды. Олар түнгі сағат үште қорадағы малды үркітіп, иттерді шулатып, елді ұйқыдан оятып, тайыншаның басын бос жібереді. Бұл тайынша мінген жанды қуыршақ жерімізге келе жатқан Жаңа жылдың бейнесі іспеттес. 
 Ұлыс күні қазақ елі үшін әрқашан қасиетті, киелі саналған. Ол күні қар не жаңбыр жауса, «нұр жауды», «туар жыл жақсы жыл болады» деп қуанған. Наурыз айында жауған қар басқа қарларға қарағанда ерекше аппақ, үлпілдек мата болады да, «ақша қар» аталады. Осыған орай тілімізде мінезі балдай, сұлу қызға айтылатын «Наурыздың ақша қарындай» деген теңеу бар. Ұлыс күні туылған сәбилерге Наурызбай, Наурызбек, Мейрам, Мейрамгүл, Кіріс т.б. аттар қойылып, оларға бір жас қосылады. 
 Наурыз күні қуанышқа кенеліп, масайраған жұрт аппақ көйлек пен жаңа киімдерін, таза бір киерін үстеріне іледі.
 Шәкерім ақын ел аузынан жазып алған «Наурыз жырында» бұл сәт былайша суреттеледі:
Қасындағы жас өрен Тұлымшағы салбырап,
Бәйбіше шығар балпиып,
Күндіктері қайқиып,
Келіншек шығар кейкиіп,
Сәукелесі саудырап.
Қыз шығады қылмиып,
Екі көзі жаудырап.
Бозбала шығар бұрқырап,
Құлын-тайдай шұрқырап...» 
Наурыз күнінің бір ерекшелігі — бұл күн көрісуден басталады. Ұлыс күнінде сәлемдесудің қалыптасқан дәстүрі бар: кісілер бір-бірімен кездескенде:
— Жасың құтты болсын!
Өмір жасың ұзақ болсын
Ұлыс бақты болсын!
Төрт түлік ақты болсын!
Ұлыс береке берсін!
Пәле-жала жерге енсін!—деп құттықтап, ер адамдар қос қолдасып, төс соқтырады; ал әйелдер болса, құшақтасады; ерлер мен әйелдер кездессе, құшақ айқастырады. Қос қолдап амандасып, төс соғыстыру —«өмір тірегім — төсім, тіршілік көзім — екі қолым аман-сау болсын» дегенді білдіреді. Рәсім бойынша жылына бір-ақ рет Жыл басында:
«Жаңа ағытқан қозыдай,
Жамырасып өрістен.
Ұлыс куні кәрі-жас,
Құшақтасып көріскен».
Наурыз жырында:
—«Ұлыс күні қазан толса,
Ол жылы ақ мол болар.
Ұлы кісіден бата алса,
Сонда олжалы жол болар»,—деп айтылмақшы, Ұлыс күні жеті түрлі заттан — соғымнан қалған сүр ет, қойдың басы, сүт, езілген құрт, бидай (тары, күріш), пияз және сәбізден қазан толы көпкөже (наурызкөже) пісіріледі. Әр үйдің дастарқанына ақтан (сүт тағамдары), көк ырыстан (дән тағамдары мен жеміс- жидектер) және қызылдан (еттен істелетін тағамдар) жеті түрлі дәм қойылады. Қалыптасқан салт бойынша қойдың басын ауыл ақсақалы мүжиді. Ал басқалары «жақсы ас қалғанша, жаман қарын жарылсын» десіп, наурызкөжені тоя ішіседі. Көже ішіліп болған соң, төрағасы қолын жайып:
«Бақытты ас берсін,
Ұлыстың ұлы қүніңде,
Ұлың оңға қонсын,
Қызың қырға қонсын,
Қыруар малың өріске толсын,
Дәулетіңді асырсын,
Дұшпаның басылсын,
Менің берген бұл батам,
Ұлыс күнге сақтап жүрген сүр батам»—деп үй иесіне батасын береді. Жиналған жұрт: «Ауызды ақтан айырмасын, қызылды (етті) уақытымен көрсетсін» деп тарқасады. 
 Наурыз көженің қойдың басы мен сүр ет салып пісіруді — қыс тағамымен (етпен) қоштасуды, құрамына ақтың қосылуы — жаз тағамымен (сүт, ақ) қауышудың мәнісін білдіреді. Ал наурызкөжені тойып ішу —«жыл бойына тоқшылық болсын» деген ұғымға саяды. Әдетте Наурыз түнгі қасиетті дәмнен алыс сапарда жүрген адамдарға, қадірменді ақсақалдарға сыбаға сақталады.
«Наурыз айы туғанда,
Той болушы еді бұл маңда.
Сақталушы еді сыбаға,
Сапарға кеткен ұлдарға,
Наурыз айы туғанда»
               (М. Мақатаев)
 Наурыз күні таңертең ертемен ерлер қолдарына күрек, кетпен, ал қыз-келіншектер құрт, ірімшік, сүт, піскен ет алып далаға шығады. «Бұлақ көрсең, көзін аш» деп қаумаласқан жігіттер айнала төңіректегі бастаулардың көзін ашса, «Атаңнан мал қалғанша, тал қалсын!», «Бір тал кессең, он тал ек!» деген қариялар бұлақ басына тал егеді. Әйелдер атып келе жатқан Күнге тәу етіп, «Армысың, қайырымды Күн-Ана!» деп иіліп сәлем береді, «Кеудесі түкті Жер-Ана, құт дарыт, жарылқа!» деп ашылған бұлақ көзіне май құйып, жаңа егілген ағаштарға ақ бүркеді.
 Ақ түйенің қарны жарылған бұл күні халық ішіндегі жас ерекшелігіне қарай қалыптасқан дәстүрлі ілтипат,ізеттер біршама жұмсарады. Тіптен, келіні қайын атасымен, күйеу баласы қайын енесімен емін-еркін қалжыңдаса беруіне болады. Наурыз күні бұндай іс көзге оғаш көрінбейді. «Ұлыс күні қариялармен көріссем, батасын алсам, болашақ ұрпағыма олардың күш-қуаты дариды» деген сенім бойынша бұл күні жас келіндер көп жасаған, балалы-шағалы, шежіре қарттармен көбірек көрісуге тырысады.
 Ежелгі Наурыз тойының символға толы ең бір шешуші сәті — өгіз сойып, қазан көтеру. Түске таман ауыл адамдары қотан ортасына нарқазан алып шығып, астына от жағады. Жас жігіттер ошақ қасына өкіртіп әкеліп өгіз сояды да, оның бауыздау қанымен ойнап жүрген жас балалардың маңдайына дөңгелек ою салады.
 Ұлыс күні неге міндетті түрде қазан пайдаланылады? Жеті қазынаның бірі — қара қазанның халқымыздың тұрмыс-тіршілігінде атқарған қызметі аса терең де мәнді. Оған сиынған халықтық наным-сенімдер желісінің елестері біздің дәуірімізге түрлі көмескіленген аңыз-әңгімелер түрінде жетіп отыр. 
 ...Ежелгі қуатты Сақ елінің бірлігі бұзылып, ішін ала- ауыздық жайлаған кезінде, ел көсемдері халықтың басын біріктіру үшін үлкен қазан құюды бұйырады. Қазандық мыс жуырмаңда табыла қоймаған соң, сақ сарбаздары жебелерінің мыс масағын жинатып, содан нарқазан құяды. Сол қазанға пісіріліп таратылған тағамнан дәм татқан сақтар өзара өкпе-наздарын ұмытып, қазан асып, от басында қайтадан татуласып, осылайша ел бірлігі сақталып қалған екен...
 Сондай-ақ көне ертегі-жырларымызда алтын қазан іздеу салты кездесіп отырады:
«Сөз тыңде, құлақ салып, балам маған,
Астында дарияның алтын қазан.
Әкелсең сол қазанды ерлік қылып,
Беремін Күнсұлуды қосып саған»
                                  ( «Құламерген»).
 Осы сюжетке ерекше назар аударып, оның терең мазмұнына үңілген академик Ә. Марғұлан:      «Құламерген» жырында теңіз астынан қазан іздеу тайпалар одағының бірлігін сипаттайды. Қазан мықты болса, ел де мықты. Қазан, шаңырақ сияқты, бүтіндіктің белгісі. Ол құрыса, елде құриды»,— деп жазды. Осы бір аңыз-әңгімелердегі айтылған ойдың тобықтай түйіні — тіліміздегі «қара қазан, сар баланың қамы үшін» деген сөзде сақталған.
 Тарихқа көз жүгіртсек, жылына бір рет ас пісіріп, қалың бұқараға дәм таттыру дәстүрі қазақ хандары тұсында «шүлен тарату» деп аталып, сабақтастығын жоғалтпағандығын көреміз.
 Тал түсте ауыл адамдары биік төбенің басына жайылған дастарқанға жиналады. Төрдегі қарияларға «бел көтерер» атты өгіздің қос шекесі салынған сыбағалы табақ тартылады.
 Ұлыс күні неге өгіз сойылады? Қазақ есепшілерінің тәжірибесіне сүйенсек, Үркер күздің басында шығыстан, қыстың басында төбеден, ал көктем басында аспан етегінен көрініп, жазға қарай мүлдем батып кетеді. «Үркердің жерге түсуі» делінетін осы кезеңге 40 күн жазғьі шілдеге сәйкес келеді. Бұл кезеңде Үркердің көкжиектен көрінбеу себебі — Күн жолы март айында дәл соның үстінен өтеді. Қазақстанның кейбір жерлерінде ғана, мәселен, Орталық өңірлерде осы кезде Үркердің қос жұлдызы бұқаның мүйізі секілді батқан күн жолының екі жағынан қылтиып көрінеді. Аспан көгіндегі дәл осы көріністі Қазақстан жартастарына шимайланған петроглифтерден — мүйізімен Күн көтеріп тұрған алып Көк өгіздердің суреттерінен көруге болады. Біздіңше, бұл сцена арқылы ежелгі түркілер аспан белдеуіндегі Күннің жолы мен Жерге келген Жаңа жыл- дың символын бейнелеген.
 Қорыта айтсақ, Наурызда өгіздің құрбандыққа шалынуы аспан денелерінің орын алмастыру тәртібінең, Үркер шоқ жұлдызының жоғалып кетуінен алынса керек. Яғни, бұдан ондаған ғасырлар бұрын өмір сүрген ата-бабаларымыз үшін «Үркер» мен «өгіз» ұғымдары бір мән-мағына білдіргенін көреміз. Біздің бұл жорамалымызды тілдік фактілер де жоққа шығармайды. Қазіргі көптеген түркі тілдерінде өгіз, көне түркі тілінде өгіз түрінде айтылатын бұл сөздің көне формасы вакер чуваш тілінде және ухер монғол тілінде сақталған деген пікірді көптеген тілші ғалымдар қолдайды. Мәселен, монғол календарында ухер жил — «год быка», яки «өгіз жылы». Сондықтан, бағзы бір замандарда, түркі-монғол тіл бірлестігі әлі ыдырамаған кезде қазіргі «өгіз» сөзі «урхер» түрінде дыбысталған деп болжам жасап, қайтадан қалпына келтіруге болады. Ал сөз ортасы мен аяғында «р» дыбысының түсіріліп айтылатын тұрақсыздығы түркі тілдерінде кең таралған құбылыс. Мәселен, күні бүгінге дейін туысқан ұйғыр тілінде көп жағдайда «р» түсіріліп айтылады: ба — «бар», атуқ — «артық», әкәк — «еркек» т. б. 
 Бір таңқаларлық жайт, Үркер шоқ жұлдызын бақылауда Шумер абыздарының жұлдыз есептеу тәжірибесі мен қазақ есепшілерінің астрономиялық түсініктерінің арасында қызғылықты сәйкестіктер байқалады. Мысалы, шоқ жұлдыздар бірін-бірі алмастырғанда маусым өзгеретінін жіті байқаған Шумерлік абыздары біздің заманымызға дейінгі IV—III мыңжылдықтарда Месопотомиядағы егін жұмыстарын 10 февральда бастатқан. Бұл шақта аспан төрінен Арыстан мен Патша жұлдызы көрініп, ал Үркер мен Елік жұлдыздары болса жерге түсіп, 40 күн көрінбей кететін. 15 майда Көнек пен Теке жұлдыздары туған кезде керісінше Арыстан мен Патша көрінбей кететін. Осындай алмасулар араға қырық күн салып, күз айларында да керісінше қайталанатын. Осы астрономиялық ұғым түсініктер сақ жұрттарынан табылып отырған археологиялық табындылардан да өз ізін көрсетіп отыр. Көшпелілердің талайды тамсандырған ғажайып «жануарлар стильді» өнерінде арыстанның текені немесе елікті жеу сценасы — күздің түсуін бейнелесе, ал арыстанның өгізді (Үркерді ) жеу көрінісі — көктемгі күн тоғысын, яғни Жаңа жылды бейнелеген. 
 Сонымен, қорыта айтсақ, қазақтардың Наурызда өгізді құрбандыққа шалуы — олардың қадым замандардан келе жатқан астрономиялық түсініктерімен байланысты дегіміз келеді. Ал жас балалардың маңдайына қанмен дөңгелек салу дәстүрі Күнді құрметтеуден туған көне ырым (культ).
 Мерекеге жиналған қауым «туар жыл қандай болатынын білу үшін» етек-жеңі мол пішілген толықша екі адамды — бір еркек, бір әйелді ортаға шығарып, алмақ-салмақ ойнайтын таразыға отырғызады. Сондай-ақ көпшілік арасынан суырылып шыққан жігіт — Әз мырза мен қыз — Үт бикеш өзара қолтұзақ ойынын ойнайды. Егер осы тартыста қыздар жағы жеңсе, жаңа туған жыл «жақсы жыл болады» деп қуанысады. Ал еркектер басымдық көрсетсе, «туған жыл — суық, жайсыз болады».
 Наурыз мейрамында әйелдер жағы жеңсе, жұртшылық неге қуанады? Бұл дәстүрдің де шығу төркіні тым ерте замандардан басталса керек. Көшпелі сақтар мен массагеттердің құт-береке, молшылық құдайы — Анайтис атты әйел жарылқаушысы болған. Ал ежелгі түркілердің мифологиялық көне түсінігі бойынша да жақсылық жаршысы — аспан шамшырағы, Күн бейнелі Үмай Ана. Сондықтан да қазақ елі жаңа түскен жас келінді табалдырықтан оң аяғымен аттата сала «От-Ана! Май-ана! Жарылқа! Жарылқа!» деп отқа май құйғызады. Осы ізгі ниетті ақ тілеудегі «От-Ана»— қазақтардың мифологиялық кейіпкері Үт бикеш те, ал «Май-Анамыз»— Үмай Ана. Ата-бабаларымыздың ұғымынша, «Күн», «Ана», «Құт-береке», «Молшылық», «Мейірім»— барлығы да бір ұғымға саятындықтан, қыз бен жігіт тартысында Жаңа жылдың, қасиетті Күннің құрметіне қыз баланың жеңгенін мақұл көрген.
 Қазақтардың Жаңа жылда алғаш шапақ атқан күнді қарсы алып, оған иіліп сәлем етуі немесе қымыз мұрындық тойында алғашқы қымызды Күнге иіліп, тәжім етіп ішуі секілді көне, архаикалық дәстүрлері олардың ежелден-ақ Күнге табынған сақ жұртының жұрағаты екенін дәлелдей түседі. Массагеттердің Күнге тәу етіп сиынғаны, оның құрметіне құрбандыққа жылқы шалып отырғандығы туралы кезінде Геродот пен Страбон жазып кеткен. Осылайша, жоғарыда сөз болған кие, иелер — Анайтис,ҰМАЙ— бабаларымыздың наным-сеніміндегі Күн бейнесінің әр түрлі тілдік варианттағы бір ғана есімі болса керек.
 Аузы дуалы қариялар мен ел басқарған көсемдер Наурыз мейрамы үстінде ұрпақтары ұмытпай айта жүретін бір аталы, ұлағатты сөз артына қалдыратын дәстүр болған екен. Бір күн ойланып, ойлы сөз таппаған адамды көп алдында айыптап, тіптен ағынды өзенге лақтыратын да болған. Осындай сынға ұшырап, қанша ойлаңса да жүйелі сөз айта алмаған бір батыр суға лақтырылар тұста аузынан «Көп қорқытады, терең батырады» деген сөз шығып, жаза- дан аман қалыптымыс. Наурыз күні ерекше қасиетті саналған.
«Шалдар бата беріскен,
Сақтай гөр деп терістен.
Кел, тазарайық, кел десіп,
Ем, тілек бер десіп,
Көш, Қайрақан, көш десіп,
Көз көрместей, өштесіп»,— деп «Наурыз жырында» айтылмақшы, ата-бабаларымыз Ұлыс күнін түрлі-түрлі нысаналы мақсаттарға да пайдалана білген.
 Әдетте, Наурыз күні адамдар бақай есеп, пендешілік атаулыдан тазарып, ар-ұжданы алдында арылуы керек. «Ұлыс күні алдыңа келсе, атаңның құнын кеш», «Жақсылыққа жақсылық — жай адамның ісі, жамандыққа жақсылық — ер жігіттің ісі», «Тас атқанға — ас ат» секілді нақылдарды өзек етіп, ту көтерген билер, ақсақалдар ат құйрығын кесісіп, араға жік түскен бауырлас ел, руларды, ағайын, дос-жарандарды бір дастарқаннан дәм таттырып, табыстырған, осылайша ел бірлігін күшейткен.
 Жанұысын тентіретіп жібергендерді қайта қосып, жалғыз-жарым жетімдерді үйлендіріп, жеке отау қылған. «Сүйекке дақ, етке таңба болмасын» деп кембағал, мүгедектерді жақын туыстарының қарауына арнайы міндеттеп тапсырған.
 Жұтқа ұшырап, таяқ ұстап қалғандарға «дүние кезек», «адам күні адаммен» деп жылу жинап берген. Түрлі жаман әдетке үйір болғандарды халық талқысына салып, дұрыс жолға түсуіне жол көрсетіп, уәделерін алған.
 Кеш түсіп, күн батуға айналған мезетте ортаға екі ақын шығып, Жақсылық пен Жамандықтың, Суық пен Жылының, Қыс пен Жаздың күресін бейнелейтін «Өлі мен тірінің» айтысын бастайды. Сондай-ақ ортаға мифологиялық кейіпкерлер — Қалтырауық Қамыркемпір мен оның Ақпан, Тоқпан атты екі ұлы, олармен шайқасатын Ақборан, Әз-мырза және Үт бикештер шығады. Айтыста күн ұясына бата өлі жеңіледі, зұлымдық иелері — Қалтырауық Қамыр- кемпір, Ақпан, Тоқпан, Әзмырзалар тым-тырақай қаша жөнеледі.
 Қараңғы түсе екі жерге үлкен-үлкен от жағылады. Жас ерекшеліктеріне қарай топ-топ болып осы екі от ортасынан өтіп бара жатып қолдарындағы басына майлы шүберек ораған таяқтарын тұтатады. «Алас, алас, пәледен қалас!» деп хормен өлең айтып, айнала төңіректі отпен тазалап шығады, жастар жағы жанған оттан секіреді. Оттың'киелі қасиетіне сенуден пайда болған бұл тазарту (арылу) рәсімі —«аластау» деп аталады.
 Алтыбақан басында жастар түнімен түрлі халықтық ойындар ойнайды, айтысады. Бұл кеште айтылмаған ән, тартылмаған күй, танылмаған шешен қалмайды. Таң ата көпшілік биіктеу төбенің басына шығып, атқан таңды қарсы алады.
 Қазақтардың астрономиялық түсінігі бойынша, Жаңа жылда Күннің көзі көрінген уақыттан кейінгі екі сағат уақыт «күн сәті» деп саналады. «Егер кімде-кім Ұлыс күннің күн сәтінде күн шұғыласын маңдайымен тосып қарсы алса, оған Наурыздың құты дариды деген дәстүрлі ұғымға сай, Жаңа күнді қарсы алу салты қалыптасқан. Күлімдеп көрінген Күнге иіліп сәлем беріп, «құт дарысын» деп, айна- ла төңірекке ақ бүркіп үйлеріне тарасады.
 Жаңа жылдың бірінші күнінде күннің қалай атқаны, оның түр-түсі есепшілердің үнемі назарында болады. Жұлдызшылардың тәжірибесіне сүйенсек, күн бұл таңда терт түрлі болып атуы мүмкін екен: 1) Күн егер жанған оттай қызарып, қан қызыл болып шықса, ол жылы өлім- жітім, өрт көп болады, соғыс, қантөгістер де болуы мүмкін; 2) Егер күн түсі сары қызыл тартып, ыстық леп бірден бетке ұрып, шақырайып шықса, ол жылы құрғақшылық болады. Таулы аймақтарда жиі-жиі тасқын болып, шалғынды далада жиі-жиі өрт шығады; 3) Күннің түсі күңгірт тартып, қораланып, солғын көрінсе, ол жылы ерекше жауын-шашын көп болады; 4) Күн сәулесі жан-жаққа шашырап, шапағын төге рауандап атса, ол жылы жанға жайлы молшылық болады.
Бұрынғы қазақ жұрты Наурыз мерекесін 3 күннен 9 күнге дейін тойлаған. Қазақстан территориясының аумағы өте кең болғандықтан, әр аймағында әр кезде шөп шығып, мал төлдейді, бір шетінде көктем шығып жатқан кезде, екінші белігінде қыстың қуаты қайтпай тұрады. Сондықтан Қазақстан тұрғындары 22 март күнін Жаңа жыл деп санағанымен, барлық жерде бірдей осы күні Наурыз тойлана бермейді. Дәлірек айтсақ, Жетісу өңірінде 15 февральда, оңтүстік жылы өлкелерде «жыл басы жылқышы торғайдың» (нәуірзек, наурыз торғай, көктұмсық торғай), ұшып келуімен тұспа-тұс Наурыз тойын тойласа, Батыс Қазақстан топырағында 14—15 мартта көріседі, ал Орталық Қазақстан тұрғындары Жаңа жылды Үркердің аспанның батыс бөлігіндегі жас аймен тоғысуына қарап кешірек қарсы алған. Көшпелілердің Жаңа жылды көк қылтиып, мал төлдей бастаған кезде қарсы алып, тойлайтынын өз көзімен көрген Қытай елшілері де жазып қалдырған. Бүгінгі заман ақындарының қаламынан туған мына бір өлең шумақтары да осы ойымыздың айғағындай естіл- мей ме?..«...Қазақтың Наурызда малы туып, Санаған жыл басына соны бұрын».
Немесе,
«...Көгіме күн өрлетіп,
Ешкі мен қойын төлдетіп,
Қаймақ пен сүтін көлдетіп,
Келді наурыз — март айы»
                           (Б. Ысқақов)